سيد حسين محمد جعفري ( مترجم : سيد محمد تقى آيت اللهى )
272
تشيع در مسير تاريخ ( فارسي )
وى به آنان اطلاع داد كه عبيد اللّه بن زياد با سى هزار نفر از ارتش شام ، به عين الورده رسيده است . كدخدا آگاهىهاى فراوانى به سليمان داد و دربارهء ارتش عبيد اللّه بن زياد او را نصيحت كرد و با وى مشاوره نمود و اسامى ديگر رهبرانى را كه با او بودند به سليمان داد . زفر همچنين به سليمان گفت كه او با مردمش با شاميان به نبرد خواهند پرداخت در صورتى كه توّابون با او در قرقسيه بمانند و آن را به صورت پايگاهى براى خود قرار دهند ولى سليمان موافقت نكرد . توّابون سرانجام به عين الورده رسيدند و با سختى و شدت بر سر شاميان وارد شده فرياد مىزدند : « بهشت ! بهشت ! براى ترابيان ! » ( 23 ) نبرد سه روز ادامه يافت و توّابون با قاطعيّت ، تصميم و شور و شوق بىنظيرى جنگيدند . حتّى گرچه زيانهاى آنها شروع شد ، و رهبرانشان يكى پس از ديگرى به خاك افتادند . اولين كسى كه كشته شد سليمان بن صرد بود و بدنبال آن مسيّب بن نخبه ، عبد اللّه بن سعد بن نوفيل و سپس عبد اللّه ابن وال التيمى بود كه هر يك رهبرى و پرچمدارى توّابون را بتوالى پس از ديگرى بدست مىگرفت و شهيد مىشد . تا آخر روز سوم ، اكثر توّابون تعهّد خود را به جانبازى در راه حسين ( ع ) انجام داده بودند . تنها رهبر باقيمانده آنان ، رفاعه بن شداد ، به بازماندگان دستچين شده توّابون دستور بازگشت داد . در راه بازگشت ، شيعيان مدائن و بصره را ديدند كه براى پيوستن بدانان در حركت بودند پس از ديدار آنها به قرقسيه برگشتند . ( 24 ) در بررسى و تحليل نهضت توّابون به چند نكته روشن دست مىيابيم . اولا تمام اين سه هزار نفر توّابون كه در نبرد شركت كردند عرب بودند و در ميان آنها هيچ موالى وجود نداشت . ( 25 ) مختار اولين كسى بود كه موالى فارسى را به صورت شركت فعالانه بسيج كرد و از اينرو وسعت بيشترى به اين نهضت داد . ثانيا ، در ميان اين سه هزار نفر توّابون ، گرچه اكثر از عربستان جنوبى و قبائل يمن بودند ليكن افرادى نيز از قبائل شمالى و مركزى عربستان از مضار بود . با نگاهى به اسامى توابون آنچنان كه مآخذ مختلف نقل مىكنند ، ( 26 ) در مىيابيم كه اكثر رؤساى قبائل عرب از يمنىها و نزاريها بودهاند . احساسات و عواطف تشيّع به هيچ گروه خاصى از اعراب محدود نمىشد .